El Greco: malarz z Krety, mistrz ekstazy św. Franciszka

1

El Greco, właściwie Doménikos Theotokópoulos, to jeden z najwybitniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów okresu manieryzmu, którego unikalny styl wywarł znaczący wpływ na rozwój sztuki nowoczesnej. Urodzony 1 października 1541 roku, na 7 kwietnia 1614 roku, kiedy zmarł, miał 72 lata. Artysta, który większość życia spędził w Toledo, wywodził się z zamożnej rodziny i był człowiekiem niezwykle oczytanym, pozostawiając po sobie bogatą bibliotekę. Jego syn, Jorge Manuel, również podążył śladami ojca, stając się malarzem i architektem.

Choć świat zapamiętał go pod hiszpańskim przydomkiem „El Greco” (Grek), on sam zazwyczaj podpisywał swoje dzieła pełnym imieniem i nazwiskiem zapisanym greckimi literami, podkreślając swoje korzenie. Jego twórczość, choć przez wieki niezrozumiana, dziś jest uznawana za prekursorską wobec ekspresjonizmu i kubizmu, inspirując takich artystów jak Pablo Picasso.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na 7 kwietnia 1614 roku miał 72 lata.
• Żona/Mąż: Brak informacji o żonie.
• Dzieci: Syn Jorge Manuel.
• Zawód: Malarz, rzeźbiarz, architekt.
• Główne osiągnięcie: Uznany za prekursora ekspresjonizmu i kubizmu, stworzył dzieła o unikalnym, mistycznym stylu, które wyprzedziły epokę.

Kim był El Greco? Podstawowe informacje biograficzne

Doménikos Theotokópoulos, znany światu jako El Greco, urodził się 1 października 1541 roku w Królestwie Kandii, które wówczas znajdowało się pod panowaniem Republiki Weneckiej. Jego prawdziwe imię i nazwisko, zapisane greckimi literami, brzmiało Δομήνικος Θεοτοκόπουλος. Choć zyskał sławę pod hiszpańskim przydomkiem „El Greco”, sam artysta konsekwentnie podkreślał swoje greckie pochodzenie, często dodając do podpisu słowo „Krḗs”, oznaczające Kreteńczyka.

Artysta zmarł 7 kwietnia 1614 roku w wieku 72 lat w hiszpańskim mieście Toledo. To właśnie tam spędził większość swojego dorosłego życia, czyniąc je centrum swojej artystycznej działalności. El Greco był wszechstronnym twórcą – oprócz malarstwa, które przyniosło mu największą sławę, zajmował się również rzeźbą i architekturą, projektując kompleksowe rozwiązania artystyczne, w tym całe zespoły ołtarzowe.

Rodzina i życie prywatne El Greco

Wywodził się z zamożnej rodziny miejskiej. Jego ojciec, Geṓrgios Theotokópoulos, był kupcem i poborcą podatkowym, co zapewniało rodzinie stabilną pozycję ekonomiczną. El Greco miał starszego brata, Manoússosa Theotokópoulosa, który również był zamożnym kupcem. Dowodem ich bliskiej relacji jest fakt, że Manoússos spędził ostatnie lata swojego życia w domu malarza w Toledo.

Większość uczonych uważa, że rodzina artysty wyznawała greckoprawosławie. Choć w Hiszpanii El Greco określał się jako „pobożny katolik”, badacze sugerują, że mogło to być podyktowane koniecznością adaptacyjną w nowym środowisku. Mimo zmian miejsca zamieszkania i kultury, El Greco nigdy nie przestawał podkreślać swoich korzeni, co znajduje odzwierciedlenie w jego podpisach. Po śmierci pozostawił obszerną „bibliotekę roboczą” liczącą 130 tomów, zawierającą m.in. Biblię w języku greckim oraz klasykę literatury starogreckiej i łacińskiej, co świadczy o jego głębokim wykształceniu.

Kariera zawodowa El Greco: od Krety po Toledo

Początki na Krecie (szkoła kreteńska)

Pierwsze kroki w sztuce Doménikos Theotokópoulos stawiał na Krecie, gdzie zdobywał szlify jako malarz ikon w tradycji postbizantyjskiej. Już w 1563 roku, mając zaledwie 22 lata, był oficjalnie określany w dokumentach jako „mistrz” (maestro Domenigo). Ten wczesny etap jego twórczości charakteryzował się głębokim zakorzenieniem w tradycji prawosławnej ikonografii, co wpłynęło na jego późniejszy styl, dodając mu duchowości i surowości.

Okres wenecki (ok. 1567–1570) i inspiracje

W wieku 26 lat, około 1567 roku, El Greco wyjechał do Wenecji, wówczas jednego z najważniejszych ośrodków artystycznych Europy. Według listu Giulia Clovio, był tam „uczniem” samego Tycjana, który mimo zaawansowanego wieku wciąż prowadził prężnie działającą pracownię. W tym okresie El Greco zaczął wzbogacać swój styl o elementy renesansu weneckiego, czerpiąc inspirację między innymi od Tintoretta. Ta transformacja widoczna jest w jego dziełach poprzez wprowadzenie bogatszej palety barw i dynamiki kompozycji.

Pobyt w Rzymie (1570–1576)

Dzięki rekomendacji Clovio, artysta przeniósł się do Rzymu, gdzie w latach 1570–1576 zamieszkał w Palazzo Farnese jako gość kardynała Alessandro Farnese. Pobyt w Wiecznym Mieście pozwolił mu na dalszy rozwój artystyczny i konfrontację z dziełami mistrzów renesansu. W tym okresie El Greco otworzył własny warsztat i zatrudnił asystentów, jednak jego pobyt w Rzymie nie obył się bez trudności. Jego krytyczne opinie na temat techniki Michała Anioła oraz nieprzejednana postawa doprowadziły do konfliktów z otoczeniem artystycznym, a nawet do konfliktu z architektem Pirro Ligorio, który nazwał go „głupim cudzoziemcem”.

Przełom w Toledo (od 1577)

Po burzliwym okresie w Rzymie, El Greco przeniósł się do Hiszpanii i w 1577 roku osiadł w Toledo, które w tamtym czasie było religijną stolicą kraju. To właśnie tutaj artysta osiągnął swój największy rozkwit twórczy i zdobył znaczące uznanie. Jego pierwsze duże zlecenia w Toledo obejmowały obrazy do kościoła Santo Domingo el Antiguo, a zwłaszcza słynne dzieło „El Espolio” (Obnażenie z szat). Obraz ten, charakteryzujący się niezwykłą ekspresją i mistycznym nastrojem, ugruntował jego pozycję jako wybitnego malarza w Hiszpanii.

Konflikt z Filipem II i odrzucenie przez króla

El Greco liczył na wsparcie i mecenat królewski, dlatego namalował dla króla Filipa II dwa dzieła: „Allegorię Świętej Ligi” oraz „Męczeństwo św. Maurycego”. Niestety, król nie polubił tych prac, prawdopodobnie ze względu na zbyt śmiały i odbiegający od konwencji styl artysty. W rezultacie Filip II nie dał El Greco więcej zleceń, co zmusiło malarza do pozostania w Toledo i skupienia się na zamówieniach od lokalnych instytucji i prywatnych kolekcjonerów.

Osiągnięcia i uznanie El Greco

Uznanie za życia

Mimo swojego kontrowersyjnego i często niekonwencjonalnego stylu, El Greco zdobył znaczące uznanie za życia. W 1607 roku, zaledwie na kilka lat przed śmiercią, urzędnicy miejscy w Toledo opisali go jako „jednego z największych ludzi w tym królestwie i poza nim”. Ta pochwała świadczy o tym, że jego talent został doceniony, nawet jeśli jego sztuka budziła czasem dyskusje i nie była w pełni zrozumiała dla wszystkich współczesnych mu odbiorców.

Status prekursora nowoczesności

Choć po śmierci El Greco jego styl był przez wieki niezrozumiały i często marginalizowany, w XX wieku nastąpiło jego wielkie odkrycie na nowo. Artysta został wówczas uznany za prekursora ekspresjonizmu i kubizmu. Jego innowacyjne podejście do formy, koloru i przestrzeni, a także intensywna ekspresja emocjonalna, wyprzedziły epokę i stały się inspiracją dla wielu artystów XX wieku. Dziś jego dzieła są postrzegane jako kluczowe dla zrozumienia ewolucji sztuki nowoczesnej.

Inspiracja dla wielkich artystów i literatów

Twórczość El Greco wywarła głęboki wpływ na wielu wybitnych artystów i pisarzy na przestrzeni wieków. Jego dzieła inspirowały takich twórców jak Rainer Maria Rilke czy Nikos Kazantzakis. Szczególnie znaczący był jego wpływ na Pabla Picassa, który studiował „Otwarcie Piątej Pieczęci” podczas pracy nad swoimi przełomowymi „Pannami z Awinionu”. El Greco stał się symbolem artystycznej odwagi i wizjonerstwa, który przetrwał próbę czasu.

Najważniejsze dzieła El Greco

Pogrzeb hrabiego Orgaza (1586–1588)

Uważany za jedno z najwspanialszych dzieł w dorobku El Greco, „Pogrzeb hrabiego Orgaza” (1586–1588) jest obrazem o imponujących rozmiarach 480 × 360 cm. Dzieło to stanowi mistrzowskie połączenie sfery ziemskiej z niebiańską, ukazując dramatyczną scenę opadania ciała hrabiego do grobu, podczas gdy dusze wznoszą się do nieba. Obraz ten jest przykładem dojrzałego stylu El Greco, charakteryzującego się dramatycznym światłocieniem, wydłużonymi postaciami i mistycznym nastrojem.

Widok Toledo (1596–1600)

„Widok Toledo” (1596–1600) to jeden z nielicznych pejzaży w twórczości El Greco, który wyróżnia się niezwykłą siłą wyrazu. Obraz przedstawia panoramę miasta Toledo pod burzowym, dramatycznym niebem. Artysta celowo zmienił położenie niektórych budynków, aby uzyskać lepszy efekt artystyczny, przedkładając wizję nad ścisły realizm. Dzieło to jest nie tylko malowniczym przedstawieniem miasta, ale także symbolicznym ukazaniem jego duchowej atmosfery.

Otwarcie Piątej Pieczęci (1608–1614)

Późne dzieło El Greco, „Otwarcie Piątej Pieczęci” (1608–1614), jest uznawane za jedno z kluczowych dla zrozumienia jego wpływu na sztukę nowoczesną. Ze względu na swoją niezwykłą ekspresję i deformację postaci, stało się ono ważną inspiracją dla twórców XX wieku, w tym dla Pabla Picassa. Obraz ten, pełen mistycznego napięcia i intensywności, ukazuje wizjonerskie podejście artysty do przedstawiania scen religijnych.

Adoracja Imienia Jezus

Znana również jako „Allegoria Świętej Ligi”, „Adoracja Imienia Jezus” była jednym z dzieł przygotowanych przez El Greco dla króla Filipa II. Obraz ten, mimo że nie spotkał się z uznaniem monarchy, stanowi ważny przykład jego późniejszej twórczości, gdzie widoczne są charakterystyczne dla artysty cechy, takie jak wydłużone postacie i intensywna kolorystyka.

Zwiastowanie

Temat „Zwiastowania” był przez El Greco wielokrotnie powtarzany w jego karierze. Cykl tych obrazów pozwala śledzić ewolucję jego stylu – od wpływów weneckich, poprzez romanizm, aż po mistyczny manieryzm. Każde z tych dzieł stanowi unikalną interpretację biblijnej sceny, ukazującą rozwój artystyczny i duchowy malarza.

Kontrowersje i ciekawe fakty

El Greco był postacią barwną i kontrowersyjną, a jego życie obfitowało w niecodzienne zdarzenia i postawy. Warto wiedzieć: El Greco miał syna, Jorge Manuela, który również został malarzem i architektem, współpracując z ojcem przy wielu późnych projektach.

• El Greco znany był z krytyki Michała Anioła i nawet sugerował możliwość zamalowania Kaplicy Sykstyńskiej.
• Jego pobyt w Rzymie zakończył się konfliktami i wypędzeniem z Palazzo Farnese.
• Artysta często wdawał się w spory prawne dotyczące wynagrodzenia za swoje dzieła.
• Podobno pracował w całkowicie zaciemnionym pokoju, argumentując potrzebę „wewnętrznego światła”.
• Charakterystyczne deformacje postaci, które błędnie przypisywano wadzie wzroku, były świadomym zabiegiem artystycznym.
• Podpisywał się greckim alfabetem i używał słowa „Krḗs” jako wyraz dumy z pochodzenia.
• Eksperymentował z perspektywą, aby uzyskać lepszy efekt artystyczny.
• Jego styl był tak unikalny, że nie stworzył trwałej szkoły artystycznej.
• W inwentarzu po jego śmierci znaleziono liczne modele rzeźbiarskie.
• W swoim egzemplarzu książki Vasariego zostawił krytyczne uwagi.
• Wynajmował luksusowe apartamenty w pałacu markiza de Villena.
• Podobno zatrudniał muzyków podczas posiłków.
• Przez wieki uważano go za artystę szalonego.
• Jego sztuka jest uważana za wyraz mistycyzmu hiszpańskiego.

Tabela: Kluczowe daty z życia El Greco

El Greco był artystą o niezwykłej wizji i wszechstronności, którego twórczość, choć nie zawsze doceniana za życia, stanowi kamień milowy w historii sztuki. Jego unikalny styl, łączący wpływy wschodnie i zachodnie, nadal fascynuje i inspiruje, czyniąc go prekursorem nowoczesnego malarstwa. Najważniejszym wnioskiem z życia i twórczości El Greco jest to, że jego niekonwencjonalna wizja artystyczna, długo niezrozumiana, ostatecznie została doceniona jako przełomowa dla rozwoju sztuki nowoczesnej, dowodząc, że odwaga w podążaniu za własnym, unikalnym stylem może przynieść wieczną sławę.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/El_Greco